آیا تاکنون اصطلاح "اصل نفی سبیل" به گوشتان خورده است؟

عنوان نفى سبیل برگرفته از نص آیه قرآن است:

لن یجعل الله للکافرین على المؤمنین سبیلا; ⁽¹⁾ خداوندسبیل و طریقى براى کافران بر مؤمنان قرار نداده است .

مفسران در تفسیر این آیه اقوال مختلفى را ذکر کرده اند،بعضى «سبیل » را به مفهوم حجت و دلیل گرفته و آیه را چنین معنا کرده اند: خداوندکافران را با حجتى برتر در مقابل مؤمنان قرار نداده است . عده اى گفته اند مقصوداز نفى سبیل، نفى سلطه کفار بر مؤمنان در قیامت است . در این میان ابن عربى باضعیف شمردن هر دو احتمال مزبور، مى گوید سه احتمال در آیه مبارکه وجود دارد: ⁽²⁾

1- کافران هرگز توان محو و انهدام دولت مؤمنان و امحاىبیضه اسلام را ندارند;

2- خداوند زمینه سلطه کافران بر مؤمنان را فراهم نکردهاست، این خود مسلمانان هستند که با فاصله گرفتن از تعالیم اسلامى زمینه چنین امرىرا فراهم مى کنند;

3- خداوند سبیل شرعى براى کفار بر مؤمنان قرار نداده است.

یکى ازمفسران در تفسیر این آیه مى فرماید: بیشتر علما بهاین آیه بر منع و عدم جواز فروش عبد مسلمان به کافر استدلال کرده اند، زیرا اینامر موجب مسلط شدن کافر بر عبد مسلمان و خوارى او مى گردد . ⁽³⁾

بنابراین اگر بیع عبدمسلمان به کافر جایز نیست، چون موجباستیلاى کافر مى گردد، هر چیزى که سبب سلطه کفار بر مؤمنان و مسلمانان شود ممنوع وغیرقابل تحمل خواهد بود . استدلال به این آیه بر حرمت چنین معامله اى زمانى تمامخواهد بود که کلمه «سبیل » را به مفهوم سلطه و سلطنت بگیریم و نه حجت و برهان . براین اساس آیه نفى سبیل به عنوان اساس روابط خارجى دولت اسلامى مطرح مى گردد وحتىبه قول برخى از پژوهشگران بر سایر آیات حاکم است; ⁽⁴⁾ براى نمونه اگردولت اسلامى با غیرمسلمانان عهد و پیمانى را منعقد کند به حکم صریح قرآن مبنى بروجوب وفاى به عهد «اوفوا بالعهد» ⁽⁵⁾ لازم است که دولت اسلامى به میثاقو پیمان منعقد شده پاى بند باشد، اما اگر این پیمان موجب استیلاى سیاسى و نظامى وفرهنگى کفار بر مؤمنان گردد فاقد اعتبار است و از ذیل وجوب وفاى به عهد خارج خواهدشد; بنابراین روابط خارجى اسلام با غیرمسلمانان باید به گونه اى تنظیم گردد کهزمینه هاى سلطه و برترى کفار بر مسلمانان را فراهم نیاورد، در غیر این حالت چنینروابطى نامشروع و غیر شرعى خواهد بود .

به هر حال بر اساس اصل نفى سبیل، راه هر نوع نفوذ و سلطهکفار بر جوامع اسلامى در حوزه هاى مختلف سیاسى و نظامى و اقتصادى و فرهنگى بایدمسدود گردد . ⁽⁶⁾

از نظر سیاسى نپذیرفتن تحت الحمایگى، نفى ظلم و استبدادو استعمار، جایز نبودن مداخله بیگانگان در امور داخلى کشور اسلامى وتصمیم گیرى هاى سیاسى مورد تاکید است و از نظر نظامى نیز تسلط بر مقدرات و تدابیرنظامى مدنظر مى باشد، در ضمن عدم وابستگى اقتصادى و جلوگیرى از نفوذ فرهنگى ومنعاستشاره و مشورت در حوزه هاى فرهنگى و نظامى در روابط خارجى مورد توجه است;بنابراین قاعده نفى سبیل بیانگر دو جنبه ایجابى و سلبى است که جنبه سلبى آن ناظربر نفى سلطه بیگانگان بر مقدرات و سرنوشت سیاسى و اجتماعى مسلمانان است و جنبه ایجابىآن بیانگر وظیفه دینى امت اسلامى در حفظ استقلال سیاسى و از میان برداشتنزمینه هاى وابستگى است . ⁽⁷⁾

از میان فقهاى شیعى بنیان گذار جمهورى اسلامى حضرت امامخمینى در برخى موارد ضمن تاکید بر استقلال همه جانبه امت اسلامى، براى نفى سلطهبیگانگان به این قاعده استدلال کرده اند:

قرآن مى گوید هرگز خداى تبارک و تعالى سلطه اى براىغیرمسلم بر مسلم قرار نداده است، هرگز نباید یک همچو چیزى واقع شود، یک تسلطى، یکراهى، اصلا یک راه نباید پیدا کند: «لن یجعل الله للکافرین على المؤمنین سبیلا» .اصلا راه نباید داشته باشند مشرکین و این قدرت هاى فاسد . . . بر مسلمین . ⁽⁸⁾

همچنین علاوه بر آیه فوق به سایر آیاتى که مؤمنان را ازپذیرش و قبول ولایت کافران بر حذر مى دارند و یا به عواقب منفى و زیانبار آن هشدارمى دهند استدلال شده است . ⁽⁹⁾

برخى از مفسران براى نفى سلطه کفار و عدم جواز آن به آیه118 سوره آل عمران استدلال کرده اند . در این آیه خداوند سبحان مؤمنان را از دوستىبا بیگانگان نهى مى کند: «اى اهل ایمان غیر را به بطانه نگیرید» . ⁽¹⁰⁾

گفته اند مقصود از بطانه، دوستى و قرابت است; بنابراینمسلمانان نباید کافران را دوست و هم راز شان و صاحب اسرارشان بدانند، ⁽¹¹⁾ چوناین امر موجبات سلطه آنان بر مسلمانان را فراهم مى سازد .

اصل نفى سبیل علاوه بر این که در مباحث سیاسى و روابطخارجى مورد توجه بوده، در عرصه عملى نیز با نمودها و جلوه هاى خاصى همراه بودهاست; فتواى تاریخى میرزاى شیرازى در تحریم تنباکو و فتواى امام خمینى قدس سره درمورد قرار داد کاپیتالاسیون، از نمونه هاى نفى سبیل عملى در تاریخ معاصر است .حضرت امام خمینى با اهتمام جدى بر این اصل، هر نوع روابط و قرارداد بین المللى کهمنجر به نقض این اصل و نادیده انگاشتن آن گردد بى اعتبار دانسته و انعقاد چنینمعاهداتى را تحریم مى کند; بنابراین ایشان فراتر از یک نظریه سیاسى، اصل نفى سبیلرا امرى لازم الاجرا در روابط خارجى فرض مى کند و به آن فتوا مى دهد . ⁽¹²⁾

منبع :http://qoran.mihanblog.com

پینوشت ها:

1) سوره نساء (4) آیه 141 .

2) ابن عربى، احکام القرآن (بیروت: دارالکتاب العربى، 1421ق) ج 1، ص 554 .

3) حافظ عماد الدین ابى الفداء، تفسیرالقرآن العظیم (بیروت: دارصادر،1999م) ج 2، ص 114 .

4) رک: ابوالفضل شکورى، فقه سیاسى، ج 2، ص 124 .

5) اسراء (7) آیه 8 .

6) براى مطالعه بیشتر در مورد مستندات فقهى این اصل ر . ک: بجنوردى،القواعد الفقهیه، ج 1، ص 157- 161 .

7) براى توضیح بیشتر ر . ک: محمد رضا دهشیرى، اصول و مبانى دیپلماسى اسلامىدر: مجموعه آثار امام خمینى و حکومت اسلامى، ج 6، ص 63 .

8) امام روح الله خمینى، صحیفه نور، ج 3، ص 4 .

9) از جمله به آیات زیر استدلال شده است: سوره نساء (4) آیه 112، 139 وانفال (8) آیه 73 و مائده (5) آیه 55، 65 .

10) یا ایها الذین آمنوا لاتتخذوا بطانة من دونکم » - «آل عمران (3) آیه118» .

11) فالمقصود بالبطانة اذن المقربون لدى الشخص فالمسلمون لایجوز لهم اتخاذالکافر . سواء کان فردا ام جماعة ام دولة، بمنزلة صاحب السر، بحیث یقرب و یعظم ویرجع الیه فى عظام الامور و مهامها و یفضى الیه باسرار المسلمین » - «ر . ک: ابنعربى، احکام القران ، ج 4، ص 1783» .

12) امام روح الله خمینى، تحریر الوسیله، ج 1، ص 485، مسائل 4، 5 و 6 .